« در دوم ذىحجهء 1322 ضمن گفتگو با آقاى سيد محمد طباطبايى سخن از لزوم افزايش مدارس و تعميم فرهنگ به ميان آمد و به اين نتيجه رسيديم كه بايد سعى كرد افراد ملت عالم شوند ؛ چه پس از آنكه عموم ملت عالم شدند ، آن‌وقت حقوق ملى خود را مىدانند . حقوق دولت را بر خود و ملت ، و حقوق ملت را بر خود و دولت كه آگاه شدند ، ديگر هرگز زير بار ظلم‌وجور استبداد نخواهند رفت . آنوقت كارها به صاحبان كفايت و درايت رجوع خواهد شد . پس بر شما باد به اصلاح معارف ، و تأسيس و تكثير مكاتب ، و احداث مدارس ابتدائيه و علميه و صناعيه و غيره . « 191 » در همين جلسه ، سخن از تأسيس مدارس دخترانه به ميان مىآمد ، ولى پس از بحث و گفتگوى بسيار به اين نتيجه مىرسند كه چون پليس و شهربانى مجهزى نداريم و سطح فرهنگ عمومى پايين است بيم آن مىرود كه اياب و ذهاب دوشيزگان با مزاحمت اشرار مواجه شود . به همين مناسبت ، تأسيس مدارس دخترانه را در آن روزها مصلحت ندانستند . ناظم الاسلام در همين كتاب مىنويسد كه در آغاز نهضت فرهنگى در ايران « كار مكاتب و مدارس نضجى نداشت زيرا مغرضين به عوام الناس مشتبه كرده بودند كه مباشرين و اجزاء مدارس كافر و نجسند ولى در پناه حمايت طباطبايى ، معاندين سكوت كردند . » « 192 » هدايت مىنويسد : مدرسه يكى از موضوعات محل توجه است . در اندك‌زمان ، مدارس متعدد در تهران داير شد ؛ شش مدرسه به خرج دولت ، بقيه از كيسهء فتوت صاحبان خير : رشديه ، علميه ، شرف مظفرى ، افتتاحيه ، دانش ، سادات ، ادب ، اسلام ، سعادت قدسيه ، كماليه ، شريعت ، و همه آخر جزء بودجهء دولت شد ( خيريه موقوفات دارد كه ميرزا كريم خان وقف كرده است ) . در زمان امين الدوله ، ميرزا حسن رشديه از مكتبداران قفقاز به تهران آمد ، امين الدوله را محرك شد مدرسهء ابتدايى رشديه را داير كرد . نسبتا ذوقى داشت و چندى امين الدوله به او كمك مىكرد ، آخر اختلاف بينشان حاصل شد ، ميرزا سواد نداشت حسن ، بشخصه مدرسه را اداره مىكرد . « 193 » احتشام السلطنه و حاج ميرزا يحيى دولت‌آبادى نيز در راه اشاعهء فرهنگ سعى و تلاش مىكردند . هدايت راجع به بودجه و مخارج مدارس مىنويسد : در به دو امر ، ابتدائى ماهى 1400 و متوسطه 2700 ريال بود . اندك‌اندك توسعه يافت . روزى كه من با اتابك به سفر مكه رفتم ، مدرسهء علميه 600 تومان بودجه داشت و از ماهانه تدارك مىشد و چهل تومان اضافه عايدى داشتيم . از اعانهء دولت صد و چهل تومان به مدرسه كمك مىشد . اعيان در پرداخت ماهانه براى تربيت

--> ( 191 ) . تاريخ بيدارى ايرانيان ، ج 1 ، ص 3 . ( 192 ) . همان ، ص 7 . ( 193 ) . خاطرات و خطرات ، پيشين ، ص 120 .